ŻEŃ-SZEŃ – korzeń poprawiający wyniki sportowe

31 stycznia 2017
234 Wyświetleń

 

Żeń-szeń (rodzina Panax) jest prawdopodobnie najczęściej używanym przez sportowców i osoby aktywne fizycznie ziołowym suplementem diety medycyny chińskiej. Do rodziny Panax należą byliny pochodzenia amerykańskiego (łac. Panax quinquefolius) oraz azjatyckiego (łac. Panax ginseng). Często zalicza się do tej rodziny żeń-szeń syberyjski (łac. Eleutherococcus senticosus), który w rzeczywistości należy do innej rodziny – Eleuterokoków. Żeń-szeń wykorzystywany jest przez osoby aktywne fizycznie, m.in. w celu poprawy funkcjonowania układu krążenia, zwiększenia wydolności tlenowej i beztlenowej oraz wyostrzenia sprawności umysłowej.

MIEJSCE POCHODZENIA

Panax ginseng to wieloletnia roślina pochodząca z Korei i Chin. Żeń-szeń znany jest ze swych właściwości leczniczych we wschodniej Azji od tysięcy lat. Roślina ta osiąga około 60-80 cm wysokości, natomiast jej korzeń 5-6 cm długości. Do produkcji suplementów diety wykorzystywany jest korzeń, który z wyglądu jest rowkowany i pomarszczony, a jego smak w pierwszej chwili wydaje się słodki, po czym daje gorzki posmak. Łodyga żeń-szenia jest prosta, ma czerwony korzeń i przypominające kolor różowy kwiaty.

Rośliny uprawne muszą rosnąć przez 5 do 6 lat, żeby mogły być wykorzystane do celów zarobkowych. Formy dziko żyjące rosną nawet przez dekady. Zbiory dojrzałych hodowlanych korzeni odbywają się w okresie od września do października, podczas gdy dzikie korzenie zbiera się między majem a wrześniem.

SKŁADNIKI BIOAKTYWNE ŻEŃ-SZENIA

Aktywne i nieaktywne składniki chemiczne otrzymywane z gatunku Panax ginseng możemy podzielić na cztery główne kategorie: saponiny, poliacetyleny, cukrowce oraz związki fenolowe i olejki eteryczne.

1.     Saponiny triterpenowe są głównymi biologicznie aktywnymi związkami żeń-szenia, zwanymi ginsenozydami lub panaksozydami. Z chemicznego punktu widzenia ginsenozydy są związkami glikozydowymi i składają się z aglikonu (części niecukrowej) oraz części cukrowych. Szacuje się, że zawartość ginsenozydów w Panax ginseng wynosi poniżej 10%. Co ciekawe, liście i łodygi żeń-szenia amerykańskiego (łac. Panax quinquefolium) mogą zawierać więcej związków aktywnych niż ich korzenie – 15,72% vs. 3,62%.

2.     Poliacetyleny są drugimi po ginsenozydach związkami aktywnymi w Panax ginseng. Wywodzą się one z kwasów tłuszczowych i są najczęściej biosyntezowane z kwasu oleinowego i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. W literaturze fachowej można znaleźć informacje o ich działaniu przeciwzapalnym, znieczulającym, antyagregacyjnym czy fibronylitycznym.

3.     Cukrowce są kolejnym związkami obecnymi w opisywanej roślinie. Mam tutaj na myśli zarówno monosacharydy, oligosacharydy i polisacharydy. Największa ich ilość gromadzi się w części korzeniowej.

4.     Związki fenolowe odpowiedzialne są przede wszystkim za działanie antyoksydacyjne. Najczęściej spotykanymi w Panax ginseng są: kemferol, 3-O-glukogalaktozyd kemferolu oraz 3-O-galaktozyd kemferolu.

ZASTOSOWANIE PANAX GINSENG U SPORTOWCÓW

Żeń-szeń i podobne do niego byliny są używane od lat w celu zwiększenia witalności i wzmocnienia organizmu. Niektóre badania naukowe sugerują, że żeń-szeń może zwiększać produkcję przeciwciał, aktywność komórek NK (ang. natural killer) i odgrywać rolę w prewencji i terapii schorzeń układu oddechowego.


W suplementacji sportowej żeń-szeniowi przypisuje się właściwości ergogeniczne, za które mają odpowiadać substancje aktywne – ginsenozydy i eleuterozydy. Uważa się, że żeń-szeń może wpływać na oś podwzgórze – przysadka – nadnercza i łagodzić kataboliczne działanie kortyzolu.

Suplementacja nim może wpływać na poprawę wyników sportowych, pozwalać trenować sportowcom bardziej intensywnie lub zmniejszać uszkodzenie mięśni i zwiększać wytrzymałość podczas zawodów.

Najważniejsze jest jednak to, że przypuszczenia te mają swoje odzwierciedlenie w badaniach naukowych.

Badania przeprowadzone na modelu zwierzęcym udowadniają, że podawanie ekstraktu żeń-szenia może obniżać poziom kortyzolu, ale również podnosić stężenie testosteronu. W tym miejscu warto powołać się na badanie Fahima, który odnotował u szczurów wzrost apetytu przy podaniu 1% roztworu żeń-szenia, a przy podaniu 5% roztworu również znaczący wzrost stężenia testosteronu we krwi. Co ciekawe u zwierząt w grupie przyjmującej żeń-szeń zmniejszyły się rozmiary prostaty.

Można zatem stwierdzić, że aktywne składniki żeń-szenia mogą być kolejnymi kandydatami do miana naturalnych i bezpiecznych środków zwiększających stężenie testosteronu.

Bezpieczeństwo to, szczególnie istotne dla osób zajmujących się kulturystyką, zostało potwierdzone m.in. w pracy Liu i wsp. z 2010 roku w której wykazano, że ginsenozydy hamują wzrost i stymulują apoptozę (programowaną śmierć komórki) na liniach komórkowych ludzkiego raka stercza LNCaP.

Warto również zainteresować się badaniami wykonanymi na ludziach. W pierwszej kolejności należy przytoczyć dość wiekową, ale jakże ciekawą publikację McNaughtona z 1989 roku, w której autor porównał erogeniczne właściwości żeń-szenia do żeń-szenia syberyjskiego i placebo u 30 sportowców (15 kobiet i 15 mężczyzn). Wyniki pokazały, że w grupie, w której przyjmowano żeń-szeń (1g przez 6 tygodni), istotnie w porównaniu do grupy placebo wzrosła siła uścisku ramienia, mięśnia piersiowego i czworogłowego uda oraz poprawił się VO2max. Ponadto zmniejszył się czas regeneracji.


Ćwiczenia ekscentryczne prowadzą do powstawanie mikrourazów włókien mięśniowych. W 2001 roku Cabral de Oliveira i wsp. postanowili zbadać wpływ ekstraktu żeń-szenia (G115) na zmiany zachodzące po wykonywaniu ćwiczeń ekscentrycznych u szczurów rasy Wistar. W tym celu naukowcy oznaczyli takie parametry, jak stężenie kinazy kreatynowej (zwiększony poziom świadczy o uszkodzeniu tkanki mięśniowej), dialdehydu malonowego (produkt zwiększonego utleniania lipidów) oraz stężenie beta-glukoronidazy i dehydrogenazy glukozo-6-fosforanu w surowicy, które uznaje się za markery stanu zapalnego. Wyniki tego eksperymentu pokazały, że ekstrakt żeń-szenia okazał się efektywny w redukcji zmniejszenia urazów i stanu zapalnego spowodowanych przez ćwiczenia ekscentryczne. Stężenie kinazy kreatynowej zmniejszyło się o 25%, peroksydacja lipidów o 15%, a pozostałe dwa markery stanu zapalnego również istotnie zmalały.

Do bardzo podobnych wniosków w 2005 roku doszedł Kim i wsp., który stwierdził na podstawie badań przeprowadzonych na ludziach, że podawanie 6g żeń-szenia dziennie przez osiem tygodni spowodowało zwiększenie czasu wysiłku do odmowy, zmniejszenie stresu oksydacyjnego poprzez wzrost stężenia katalazy i dysmutazy ponadtlenkowej (endogennych antyoksydantów) oraz obniżenie dialdehydu malonowego.

Istotną poprawę w wysiłku do odmowy zanotował również zespół Liang i wsp., którzy podawali 1350 mg żeń-szenia dziennie przez 30 dni. Eksperyment ten został przeprowadzony na 29 mężczyznach – 13 spośród nich przypisano do grupy eksperymentalnej, a 16 do grupy placebo.

Bardzo wymowna jest również praca badawcza Rogersa z 2006 roku, w której autor badał synergizm pomiędzy miksem żeń-szenia amerykańskiego i koreańskiego a kreatyną, biorąc pod uwagę ich wpływ na rozwój masy i siły mięśni. Tak więc ochotnikom, poddawanym programowi ćwiczeń siłowych, podawano tutaj przez 12 tygodni – albo 3 g kreatyny, albo 3 g kreatyny plus 1.5 g patentowego ekstraktu z żeń-szenia, albo maltodekstrynę – jako placebo. Przyjrzyjmy się tylko wynikom najdobitniej przemawiającym do wyobraźni miłośników „żelaznego sportu”: w wyciskaniu na ławie – grupa placebo poprawiła swoje wyniki o 19.1, grupa kreatyny – o 23.2, natomiast grupa kreatyny z żeń-szeniem – o 32.6 kilograma. Kiedy w grupie placebo masa mięśniowa wzrosła zaledwie o 0.7, to w grupie kreatyny o 1.7, a w grupie kreatyny z żeń-szeniem – o równe 2 kilogramy.

DODATKOWY BONUS – BRAK PROBLEMÓW Z EREKCJĄ!

Suplementacja żeń-szeniem może pomóc mężczyznom, u których występują zaburzenia erekcji.

W przeglądzie systematycznym opublikowanym w 2008 roku, do którego włączono aż siedem randomizowanych badań klinicznych, naukowcy stwierdzili, że suplementacja żeń-szeniem koreańskim może okazać się efektywna w leczeniu problemów z erekcją.

Prawdopodobnie żeń-szeń wywiera efekt hormonalny, który jest podobny do działania testosteronu.


Inni naukowcy sugerują, że wpływ żeń-szenia na erekcję związany jest bardziej z relaksacją mięśniówki gładkiej za pośrednictwem tlenku azotu, jednak potrzeba więcej badań naukowych wyjaśniających ten mechanizm działania.

ZACHOWAĆ OSTROŻNOŚĆ U OSÓB CHORYCH…

Z uwagi na wielokierunkowe właściwości żeń-szenia osoby przyjmujące leki przeciwdepresyjne, inhibitory monoaminooksydazy (MAO) powinny zrezygnować z jego suplementacji, ponieważ może on nasilać ich działanie poprzez wzrost stymulacji psychoaktywnej. Żeń-szeń wchodzi również w interakcję ze stymulatorami centralnego systemu nerwowego (z czego mogą skorzystać osoby zdrowe – sportowcy i osoby aktywne fizycznie), tj. kofeiną, amfetaminą czy sybutraminą, prowadząc do intensyfikacji ich działania i wywołując objawy niepożądane (nadmierną potliwość, pobudzenie i nieregularny rytm serca). Może podwyższać ciśnienie tętnicze i niwelować działanie leków przeciwnadciśnieniowych, a także zwiększać działanie leków przeciwcukrzycowych (insulina, metformina, akarboza, pochodne sulfonylomocznka) poprzez działanie hipoglikemizujące.

DWA LEPSZE NIŻ JEDEN

Wpływ żeń-szenia na ośrodkowy układ nerwowy jest zależny od proporcji występujących w jego składzie ginsenozydów. Jedne ginsenozydy działają bowiem pobudzająco, natomiast inne – uspokajająco.

W żeń-szeniu koreańskim przeważają związki o aktywności pobudzającej, podczas gdy w jego amerykańskiej odmianie botanicznej – uspokajającej. Żeń-szeń koreański uznawany jest więc za środek pobudzający, za to amerykański – za uspokajający. Przy czym oba żeń-szenie działają podobnie na wspomaganie rozwoju zdolności wysiłkowych, a nawet, jak się uważa, wykazują tutaj zależność synergistyczną. Tak więc korzystając jednocześnie z ekstraktów z obu żeń-szeni, suplementacja pozostaje obojętna dla stanu pobudzenia ośrodkowego układu nerwowego, co idealnie potwierdzają opinie użytkowników, za to nasza tężyzna fizyczna zyskuje korzyść podwójną.

WNIOSKI

Przedstawione w artykule badania naukowe jednoznacznie pokazują, że żeń-szeń może być z powodzeniem wykorzystywany przez sportowców i osoby aktywne fizycznie. Przez wielu naukowców uważany jest za substancję ergogeniczną, a więc taką, która po wprowadzeniu do organizmu przyczynia się do poprawy wyników sportowych. Dodatkową zaletą żeń-szenia jest jego pomocne działanie przy zaburzeniach erekcji. Nie zapominajmy również o dobrze wszystkim znanych podstawowych właściwościach żeń-szenia, a mianowicie o poprawie koncentracji, koordynacji, czujności oraz utrzymaniu prawidłowej witalności. Plejotropowe działanie żeń – szenia może być z całą pewnością wykorzystane u osób aktywnych fizycznie. 

Bibliografia:

1.  Bojarowicz H. Dźwigulska P. Dietary supplements. Part III. Interaction between dietary supplements and drugs. Hygeia Public Health 2012, 47(4): 442-447.

2. Wolski T. Ludwiczuk A. Baj T. Głowniak K. Świątek Ł. Rodzaj Panax – systematyka, skład chemiczny, działanie i zastosowanie oraz analiza fitochemiczna nadziemnych i podziemnych organów żeń-szenia amerykańskiego – Panax quinquefolium L. Cz. I. Postępy Fitoterapii 2/2008, s. 96-114.

3. Bahrke MS, Morgan WP, Stegner A. Is ginseng an ergogenic aid? Int J Sport Nutr Exerc Metab. 2009 Jun;19(3):298-322.

4. Gross, D., Shenkman, Z., Bleiberg, B., Dayan, B.M., Gittelson, M., & Efrat, R. (2002). Ginseng improves pulmonary functions and exercise capacity in patients with COPD. Monaldi Archives for Chest Disease, 57, 242–246

5. Kennedy, D.O., Scholey, A.B., & Wesnes, K.A. (2002). Modulation of cognition and mood following administration of single doses of Ginkgo biloba, ginseng, and a ginkgo/ ginseng combination to healthy young adults. Physiology & Behavior, 75, 739–751.

6.  Jang DJ, Lee MS, Shin BC, Lee YC, Ernst E. Red ginseng for treating erectile dysfunction: a systematic review. Br J Clin Pharmacol. 2008 Oct;66(4):444-50.

7.  Panossian A, Hambardzumyan M, Hovhanissyan A, Wikman G., The adaptogens rhodiola and schizandra modify the response to immobilization stress in rabbits by suppressing the increase of phosphorylated stress-activated protein kinase, nitric oxide and cortisol. Drug Target Insights. 2007;2:39-54.

8.  Liu WK, Xu SX, Che CT. Anti-proliferative effect of ginseng saponins on human prostate cancer cell line. Life Sci. 2000 Aug 4;67(11):1297-306.

9.  Fahim MS, Fahim Z, Harman JM, Clevenger TE, Mullins W, Hafez ES. Effect of Panax ginseng on testosterone level and prostate in male rats. Arch Androl. 1982 Jun;8(4):261-3.

10.   Cabral de Oliveira AC, Perez AC, Merino G, Prieto JG, Alvarez AI. Protective effects of Panax ginseng on muscle injury and inflammation after eccentric exercise. Comp Biochem Physiol C Toxicol Pharmacol. 2001 Nov;130(3):369-77.

11.   Liang MT, Podolka TD, Chuang WJ. Panax notoginseng supplementation enhances physical performance during endurance exercise. Format: AbstractSend to J Strength Cond Res. 2005 Feb;19(1):108-14.

12.  Kim SH, Park KS, Chang MJ, Sung JH. Effects of Panax ginseng extract on exercise-induced oxidative stress. J Sports Med Phys Fitness. 2005 Jun;45(2):178-82.