CANDIDA – NIEWIDZIALNE ZAGROŻENIE cz.1

4 lipca 2017
230 Wyświetleń

Świat, który nas otacza to między innymi bakterie, grzyby, wirusy, pasożyty i inne organizmy żyjące w doskonałej symbiozie z organizmem ludzkim. Bakterie sterują m.in. procesami trawiennymi, poprzez produkcję enzymów odpowiedzialnych za rozkład składników pokarmowych. Grzyby bytują głównie na skórze, w jamie ustnej i jelitach. Zaliczane są również do naturalnej mikroflory miejsc intymnych u kobiet.

Najbardziej znanym spośród grzybów jest rodzaj Candida, który obejmuje 150 gatunków, ale tylko 9–12 uznaje się za patogenne dla człowieka. Candida to na ogół nieszkodliwe mikroorganizmy wchodzące w skład flory bakteryjnej jelit, a mimo to bardzo często dochodzi do zakażeń grzybiczych.

Zazwyczaj zakażenia te mają charakter egzogenny, co oznacza, że przy sprzyjających warunkach środowiska może nastąpić nadmierny rozwój i dominacja grzybów chorobotwórczych nad naturalną mikroflorą przewodu pokarmowego oraz zaburzenie równowagi mechanizmów obronnych organizmu. Niepokojący jest fakt, że zakażenia grzybicze wywołują różnorodne objawy i mylone są często z innymi dolegliwościami [1, 2].

Budowa i funkcje metaboliczne grzybów

Pod względem budowy i spektrum zakażeń grzyby dzielą się na grzyby drożdżopodobne – rosnące w postaci pojedynczych komórek, grzyby pleśniowe – tworzące nitkowatą strukturę, dermatofity – wywołujące zakażenia zrogowaciałych tkanek skóry, włosów czy paznokci oraz grzyby dimorficzne, które mogą występować w postaci zarówno komórki drożdży, jak i grzybni [1].

Grzyby w przeważającej części są bezwzględnymi tlenowcami, które wykorzystują organiczne źródło węgla w postaci egzogennych substancji odżywczych.

Potrafią zachować aktywność metaboliczną nawet na ubogim podłożu.

Grzyby z rodzaju Candida jako jednokomórkowce najczyściej występują w formie małych, cienkościennych, owalnych komórek zdolnych do wytwarzania strzępek i pseudogrzybni. Cechują ich niebywałe właściwości przystosowawcze i wysoka zdolność do wirulencji [11].

W organizmie najbardziej rozpowszechnionym grzybiczym patogenem jest gatunek Candida albicans, który posiada 60 podtypów. Na podstawie badań naukowych potwierdzono u Candida albicans obecność 178 antygenów, co może powodować krzyżowe reakcje immunologiczne z antygenami innych drożdżaków, pleśni, a także antygenami ludzkich tkanek [12]. Jeden z podtypów Candida albicans nabył umiejętności rozmnażania się pomiędzy komórkami odpowiedzialnymi za procesy odpornościowe, a nawet wykształcił mechanizmy pozwalające je niszczyć [3]. Szczególne przypadki wirulencji podtypów Candida to aktywność enzymatyczna (produkcja proteaz i fosfolipaz), zmienność budowy morfologicznej, właściwości hydrofobowe i zdolność do adhezji, dzięki czemu mogą przytwierdzać się do błon śluzowych jelit, co osłabia skuteczność wielu terapii farmakologicznych [2]. Są one zdolne do redukcji własnego metabolizmu w przypadku braku składników pokarmowych, głównie cukru, i wznowienia aktywności w korzystnych warunkach środowiska (wzrost stężenia cukru), namnażając się niemal błyskawicznie. W przypadku niedoboru substancji odżywczych w jelitach grzyby Candida nabyły zdolność pozyskiwania go bezpośrednio z układu krwionośnego, powodując przy tym uszkodzenia ścian komórkowych śluzówki jelit [5].

Statystyka zakażeń grzybiczych

Mechanizmy obronne organizmu ludzkiego regulowane czynnikami komórkowymi i hormonalnymi oraz naturalne bariery mechaniczne zapewniają wysoki stopień odporności na zakażenia grzybicze u ludzi. Mimo to w ostatnich latach zanotowano wzrost zakażeń Candida albicans.

Zakażenia grzybicze charakteryzuje mnogość i mała specyficzność objawów, a nieleczone mogą przejść w formę przewlekłą i stać się przyczyną wielu stanów chorobowych.

Rocznie rejestruje się kilkaset przypadków, z czego tylko kilkadziesiąt wymaga hospitalizacji[5]. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat grzyby z rodzaju Candida stały się jednymi z poważniejszych patogenów zdolnych do wywoływania zarówno powierzchownych infekcji, jak i głębokich zakażeń u ludzi. Wśród najczęstszych zakażeń grzybiczych odnotowuje się powierzchniowe infekcje błon śluzowych przewodu pokarmowego i głębokie układowe zakażenia [2]. Dodatkowy problem kliniczny i epidemiologiczny stanowią  lekooporne szczepy Candida  [6].

W Stanach Zjednoczonych kandydoza stanowi czwartą pod względem częstości występowania przyczynę szpitalnych zakażeń krwi, a śmiertelność przypadków wynosi ok. 25%. W Europie grzyby z rodzaju Candida są ósmym pod względem częstotliwości patogenem hodowanym w krwi, a dominatem gatunkowym jest Candida albicans odpowiedzialny za 60–80% zakażeń [10].

W Polsce, jak wynika z badań Państwowej Inspekcji Sanitarnej na temat zarażeń grzybami, w 2005 roku współczynnik zapadalności dla Polski wyniósł 14,4, a w 2008 roku – 19,4 na 100 000. W latach 2005-2008 zaobserwowano znaczny wzrost liczby zgłoszonych przypadków w województwach: opolskim, mazowieckim i wielkopolskim. Spadek liczby zgłoszeń zanotowano w województwach: kujawsko-pomorskim, lubuskim, podlaskim, świętokrzyskim, warmińsko-mazurskim; natomiast w województwach: dolnośląskim, lubelskim, łódzkim, podkarpackim i zachodniopomorskim liczba zgłoszonych zachorowań była niska i nie przekraczała 100 w roku [7].

Candida albicans – grupy ryzyka i przyczyny zakażeń grzybiczych

Mechanizmem obronnym grzybów jest produkcja mykotoksyn, czyli specyficznych trucizn, których zadaniem jest osłabienie działania mechanizmów obronnych w organizmie człowieka. Obecność mykotoksyn należy zakładać we wszystkich produktach spożywczych dotkniętych pleśnią wynikającą z ich zepsucia. Po spożyciu tychże produktów mykotoksyny za pośrednictwem krwi i limfy trafiają do organizmu ludzkiego i mogą być przyczyną rozwoju choroby grzybiczej. Zdaniem lekarzy przyczyną infekcji grzybiczej narządów płciowych mogą być nawet zwykłe drożdże piekarskie lub produkty otrzymane na bazie drożdży [3]. Zakażenia grzybicze u każdego człowieka mogą wywoływać indywidualne reakcje organizmu, przez co trudno o sformułowanie jednoznacznych symptomów chorobowych. Współistnienie choroby grzybiczej należy zatem podejrzewać przy wszystkich schorzeniach przewlekłych.  

Candida albicans należy do drobnoustrojów oportunistycznych, czyli mikroorganizmów powodujących zakażenia u osób z obniżoną odpornością. Do grupy wysokiego ryzyka zakażeń należą pacjenci z chorobami nowotworowymi, poddawani chemioterapii i radioterapii. Do zakażeń Candida albicans często dochodzi w przypadku nabytego zespołu upośledzenia odporności (AIDS). Wysokie ryzyko występuje u noworodków, zwłaszcza wcześniaków i osób starszych, a także osób o przewlekłym niedożywieniu. Na wystąpienie zakażeń grzybiczych narażeni są pacjenci Oddziałów Intensywnej Terapii, a najwyższe ryzyko układowych zakażeń grzybiczych o wysokiej śmiertelności (ok. 80%) stanowią osoby po przeszczepach narządów ok. 21 – 57%. Drożdżaki Candida wywołują zakażenia o bardzo szerokim spektrum działania. Najczęstszą drogą inwazji grzybiczych jest błona śluzowa przewodu pokarmowego i dróg oddechowych. Uszkodzenia ciągłości i funkcji błon śluzowych mogą być następstwem procesu zapalnego, toksycznego działania leków, zabiegów chirurgicznych, oparzeń. Zakażenia grzybicze wzmagają uszkodzenia i zaburzenia funkcji narządów wewnętrznych przy cukrzycy, niewydolności nerek lub wątroby [10].

Najpopularniejszą przyczyną zakażeń Candida jest długotrwała antybiotykoterapia, która powoduje zniszczenie naturalnej flory bakteryjnej i dominację kolonizacji grzybiczych, a następnie szerzenie się zakażeń za pośrednictwem krwi do innych narządów i tkanek [10]. Najczęstszym obszarem kolonizacji Candida jest przewód pokarmowy. Pierwszy przypadek kandydozy przewodu pokarmowego został opisany w 1937 roku [9]. Już w tamtych latach powodem rozwoju grzybic układu pokarmowego była osłabiona odporność wynikająca ze stosowania streptomycyny i penicyliny. W obecnych czasach, biorąc pod uwagę powszechność stosowania antybiotyków o szerokim spektrum działania, częstotliwość zapadania na kandydozę układu pokarmowego jest kilkanaście razy wyższa. Jak wynika z danych literaturowych, w Polsce 2,5% osób codziennie zażywa antybiotyki, a w okresie zimowym nawet 10% mieszkańców, co stawia Polskę w pierwszej dziesiątce krajów europejskich pod względem ilościowego spożycia antybiotyków na jednego mieszkańca [8]. 

Zakażenia grzybicze układu pokarmowego wskaźnikiem stylu życia

W zdrowym organizmie o prawidłowej mikroflorze zakażenia grzybicze nie są możliwe. Najczęstszą przyczyną inwazji Candida jest obniżenie odporności, której zakres jest indywidualny dla każdego człowieka.

Osłabienie lub utrata odporności może wynikać ze stylu życia, a najważniejszy czynnik to złe odżywianie, które może prowadzić do zatrucia jelit i dominacji mikroflory szkodliwej. Niedobór witamin i składników mineralnych w diecie, niska zawartość włókna pokarmowego, częste spożywanie przekąsek o wysokiej zawartości białej mąki, cukrów prostych i tłuszczów nasyconych – to czynniki sprzyjające rozwojowi niepożądanych drobnoustrojów w przewodzie pokarmowym, które zaburzają metabolizm i prowadzą do obniżenia odporności. Spadek odporności następuje również w sytuacjach silnego i długotrwałego stresu oraz obciążeń emocjonalnych. Szybki tryb życia, wymagający rytm pracy, brak odpoczynku, nieregularny sen, przewlekły dyskomfort psychiczny, wytężona praca fizyczna i umysłowa prowadzą nie tylko do skrajnego wyczerpana, ale osłabiają także wydajność układu odpornościowego. W takich przypadkach wyraźnie wzrasta ryzyko wystąpienia kandydozy przewodu pokarmowego. Niepokojące są także czynniki środowiskowe, takie jak obecność metali ciężkich, substancji toksycznych, środków ochrony roślin w żywności, zanieczyszczenia z powietrza, które także powodują spadek odporności [3]. Przyczyną zakażeń grzybiczych mogą być również silne leki przeciwtrądzikowe o działaniu antybakteryjnym oraz farmaceutyki zawierające kortyzon lub jego pochodne, które  powodują fizjologiczną zmianę skóry i błony śluzowej. W przypadku kobiet terapie antykoncepcyjne powodują zaburzenia w równowadze hormonalnej organizmu, przekształcając fikcyjnie stan fizjologiczny kobiety, upodabniając go do ciąży. W wyniku tych zmian dochodzi do nagromadzenia w komórkach glikogenu, który może być doskonałą pożywką dla grzybów z rodzaju Candida [11].

W medycynie bardzo często bagatelizowano zagadnienie grzybic układu pokarmowego, nie biorąc pod uwagę wpływu stosowanych terapii farmakologicznych na układ odpornościowy pacjentów. W zależności od stopnia rozwoju zakażenia i jego lokalizacji z przewodzie pokarmowym kandydoza należy do chorób o bardzo złożonych symptomach. Typowa dla zakażenia grzybiczego różnorodność objawowa spowodowana jest bardzo szybkim namnażaniem i rozprzestrzenianiem szkodliwej mikroflory w organizmie. W środowisku lekarskim zarówno diagnostyka, jak i leczenie kandydozy stanowią poważny problem ze względu na destrukcyjny charakter stosowanych terapii. Uświadomienie społeczeństwa o przyczynach zakażeń grzybiczych oraz czynnikach zwiększających ryzyko wystąpienia inwazji szkodliwych drobnoustrojów może ustrzec przed chorobą.

Uważnych Czytelników już teraz zapraszamy na kolejną część tego artykułu. A w niej:

·         rozpoznanie zakażeń grzybicznych – różnorodność objawów,

·         diagnostyka medyczna kandydozy układu pokarmowego,

·         leczenie kandydozy – błędne koło w terapii farmakologicznej,

·         dieta i samokontrola. 

dr inż. Maria Czernicka

Bibliografia:

1.        Kayser F. H., 2009. Mikrobiologia Lekarska, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 319–327.

2.        Rogalski P., 2010. Kandydoza układu pokarmowego – fakty i mity. Gastroenterologia Kliniczna, 2, 3, 87–97.

3.        Mayr P., Stossier H., 2010. Dieta antygrzynicza. Smaczne żywienie w profilaktyce i leczeniu chorób grzybiczych. Wydawnictwo KDC Klub dla Ciebie,Warszawa, 10–17.

4.        Leman J., 2003. Biotechnologiczne przetwarzanie produktów ubocznych przemysłu rolno – spożywczego. W: Bednarski W. Reps A., Biotechnologia żywności. Wydawnictwo PWN,Warszawa, 408–443.

5.        Mizeski W., 2009. Zarazki, których należy unikać. Wydawnictwo Adamantan, Warszawa, 142–144.

6.        Kalinowska K., Kudła A., Baran E., 2010. Anidulafungina w leczeniu kandydoz. Mikologia Lekarska, 17, 4, 236–239.

7.        Mamos A. R., Kuszewski K., 2009. Zakażenia grzybami na terenie Polski w świetle danych Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Przegląd Epidemiologiczny, 6, 4, 525–530.

8.        Kostecka M., 2011. Kandydoza układu pokarmowego u osób leczonych antybiotykami – praktyczne stosowanie suplementów diety. Mikologia Lekarska, 18, 1, 11–14.

9.        Bogen E., Kassel J., 1937. Monilial meningitis. Archives of Pathology & Laboratory Medicine, 223, 909.

10.     Seferyńska I. Pałynyczko A., Warzocha K., 2005. Układowe zakażenia grzybicze: etiologia, rozpoznanie i nowe metody lecznicze. Acta Haematologica Polonica, 18, 1, 45 – 54.

11.     Markus H. H., Finck H., 2009. Drożdżyca Candida atakuje, Oficyna Wydawnicza Interspar. Warszawa. 5–25.