Ważne: Strona wykorzystuje pliki cookies.

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb.
Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym.
Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Więcej szczegółów w naszej "Polityce Cookies".

Nie wyświetlaj więcej tego komunikatu
strona główna
DIETA I SUPLEMENTACJA
Sarkopenia, niezdiagnozowana epidemia
Source: http://www.brinkzone.com/articles/sarcopenia-the-undiagnosed-epidemic/
Will Brink
03.11.2011

    Sarkopenia, niezdiagnozowana epidemia
    czyli 
    o tym, jak uniknąć związanej z wiekiem utraty masy mięśniowej. 
     

    Czy zanik siły, mobilności i sprawności jest nieodzowną częścią starzenia się? Nie, nie jest, a w każdym razie – nie musi być. To konsekwencja nie używania mięśni, zbyt niskich poziomów hormonów, czynników dietetycznych, wyboru składników odżywczych i innych, ponieważ wszytko to się pogarsza wskutek starzenia się. Jednym z największych zagrożeń dla zdrowia i sprawności starzejącej się osoby jest utrata beztłuszczowej masy ciała - mięśni i kości. 

    Terminem medycznym określającym utratę masy mięśniowej jest sarkopenia. Przybywa osób ze środowiska medycznego i naukowego zaczynających poświęcać jej większą uwagę. Przez dziesięciolecia fachowcy skupiali się wyłącznie na utracie masy kostnej (osteoporozie), nie przykładając zupełnie wagi do utraty masy mięśniowej – zjawiska obserwowanego u części starzejącej się populacji. Sarkopenia jest poważnym problemem zdrowotnym i społecznym, który dotyczy milionów dorosłych. I nie ma w tym cienia przesady. Jeden z naukowców stwierdził ostatnio, że: 
    “Nawet pomimo łatwej do zauważenia utraty mięśni, starzenie się kojarzone jest ze spowolnieniem ruchów i stopniowym spadkiem siły mięśniowej, czynnikami, które zwiększają ryzyko odniesienia urazów z powodu nagłego upadku i które zmuszają starsze, słabowite osoby do uzależniania się od innych, nawet w celu wykonania podstawowych zadań, jakie stawia niezależne życie.

    Sarkopenia uważana jest za jeden z głównych problemów zdrowotnych uprzemysłowionego społeczeństwa.

    Spodziewamy się, iż jej skutki postawią ogólnoświatowemu systemowi opieki zdrowotnej większe wymagania.” (Lynch, 2004)

    Sarkopenia i osteoporoza są bezpośrednio powiązanymi stanami chorobowymi, niejednokrotnie następującymi jeden po drugim.

    Mięśnie generują mechaniczny nacisk, który pozwala naszym kościom pozostać zdrowymi; kiedy aktywność mięśni spada, poszerza się problem osteoporozy i tym samym tworzy zamknięte koło, które przyspiesza pogorszenie się zdrowia i sprawności.

    Jak zdefiniowane jest zjawisko sarkopenii z perspektywy klinicznej? 
     

    Sarkopenią określa się związaną z wiekiem utratę masy mięśniowej, a także siły i sprawności. Sarkopenia pojawia się z reguły po 40. roku życia i przyspiesza po 75. Pomimo że sarkopenię obserwuje się głównie u osób nieaktywnych fizycznie, występuje ona również u osób będących aktywnymi przez całe życie.

    Stąd też oczywistym jest, że brak aktywności nie jest jedynym czynnikiem, który przyczynia się do jej rozwoju. Tak jak w przypadku osteoporozy, sarkopenia jest procesem wieloczynnikowym, który może obejmować spadek poziomu hormonów (w szczególności hormonu wzrostu (GH), insulinopodobnego czynnika wzrostu (IGF-1), mechanicznego czynnika wzrostu (MGF) i testosteronu), brak odpowiedniej ilości kalorii i białka w diecie, stres oksydacyjny, procesy zapalne, przewlekłą kwasicę metaboliczną - spowodowaną niewłaściwą dietą - jak również utratę motoneuronów.

    Utrata masy mięśniowej powoduje bardzo rozległe skutki, znacznie wykraczające poza oczywistą utratę siły i sprawności. Mięśnie to rezerwuar metaboliczny. W nagłych wypadkach są one źródłem białka i metabolitów, które są niezbędne do przeżycia po jakimś traumatycznym zdarzeniu. Przekładając to na praktykę, starsze osoby ze zmniejszoną masą mięśniową często nie przeżywają poważnych zabiegów chirurgicznych czy też wypadków, ponieważ nie posiadają odpowiednich zapasów metabolicznych, które mogłyby wesprzeć ich układ odpornościowy, jak również inne układy niezbędne do wyzdrowienia. Nie istnieje jedna przyczyna sarkopenii, gdyż nie ma jednej przyczyny na rozmaite ludzkie schorzenia. Aby zapobiec i/lub leczyć ją, należy podjąć wszechstronne działania, które obejmują czynniki żywieniowe, hormonalne, suplementację i ćwiczenia fizyczne.
     

    Czynniki żywieniowe

    Głównymi czynnikami żywieniowymi, które zwiększają ryzyko wystąpienia sarkopenii są: brak odpowiedniej ilości białka i brak odpowiedniej ilości kalorii w diecie oraz chroniczna kwasica metaboliczna.  

    Pomimo iż uważa się, że ‘przeciętny’ Amerykanin spożywa więcej białka niż potrzebuje, dieta starszych osób w Stanach Zjednoczonych jest często uboga w potrzebne składniki odżywcze. Dochodzi do tego jeszcze gorsze trawienie i wchłanianie białka; w kilku badaniach udowodniono, że zapotrzebowanie osób dorosłych na białko jest znacznie wyższe niż osób młodszych (Young, 1990; Campbell et al., 1994; Campbell et al., 1996). Badania te wykazują również, iż większość osób starszych nie spożywa wystarczającej ilości pełnowartościowego białka, aby tym samym chronić swoją masę mięśniową.

    Istnieje jednak poważne zastrzeżenie co do zwiększania ilości przyjmowanego białka, jakim jest wywołana dietą kwasica metaboliczna. Typowa dieta na Zachodzie składa się z białka zwierzęcego oraz produktów zbożowych, jest uboga w owoce i warzywa. Udowodnione zostało, że podobne style żywieniowe przyczyniają się do pojawienia się kwasicy metabolicznej, która powoduje spadek masy mięśniowej i kostnej u starzejących się ludzi (Frassetto et al., 2001). Jedno z badań pokazało, że dodając czynnik buforujący (dwuwęglan potasu) do diety kobiet po menopauzie można zapobiec utracie mięśni spowodowanej niewłaściwą dietą (Frassetto et al., 1997). Badacze podsumowali swoje odkrycie, określając dodanie czynnika buforującego jako “… potencjalnie wystarczające, aby zapobiec związanej z wiekiem utracie masy mięśniowej, jak również zrekompensować pojawiające się deficyty.”
     

    Wyniesiona z tego badania lekcja podpowiada, że mimo iż
     

    starsze osoby potrzebują odpowiednich ilości wysokiej jakości białka, aby zachować masę mięśniową i kostną, to przy założeniu, że powinno ono pochodzić z różnych źródeł i być połączone ze zwiększonym spożyciem owoców i warzyw, przy jednoczesnym zmniejszeniu spożywania produktów zbożowych.

    Suplementacja czynnikami buforującymi - takimi jak dwuwęglan potasu - pomimo swojej skuteczności, nie zastąpi spożycia owoców i warzyw z oczywistych powodów, jednak może być włączona do planu suplementacyjnego.
     

    Czynniki hormonalne

    Większość z Was jest świadoma, że wraz z wiekiem dochodzi do spadku poziomu wielu hormonów, w szczególności hormonów anabolicznych, takich jak hormon wzrostu (GH), DHEA i testosteron. Co więcej, badacze przyglądają się również insulinopodobnemu czynnikowi wzrostu typu 1 (IGF-1) oraz mechanicznemu czynnikowi wzrostu (MGF), które są niezbędnymi ‘graczami’ w środowisku hormonalnym odpowiedzialnym za utrzymanie masy mięśniowej i kostnej. Bez właściwej ilości tych hormonów niemożliwe jest zachowanie beztłuszczowej masy mięśniowej, bez względu na to, jak dobrą dietę i trening będziemy mieli. 

    Wykazano, że ilość krążącego w organizmie hormonu wzrostu drastycznie spada wraz z wiekiem. U osoby w podeszłym wieku poziom GH wynosi zaledwie jedną trzecią tego, co znajdziemy u nastolatka. Co więcej, starzejące się osoby mają zmniejszoną odpowiedź hormonu wzrostu na wysiłek fizyczny, jak również obniżone wydzielanie MGF (Hameed et al., 2003), co wyjaśnia, dlaczego ciężej im jest budować mięśnie niż młodszym kolegom. Jednakże, kiedy zaaplikuje im się z zewnątrz hormon wzrostu, a następnie podda odpowiedniemu treningowi - odpowiedź MGF znacząco się poprawia, dochodzi również do wzrostu masy mięśniowej (Hameed et al., 2004).

    Innym hormonem niezbędnym do utrzymania beztłuszczowej masy mięśniowej jest testosteron. Hormon ten, podany zwłaszcza mężczyznom z obniżonym poziomem testosteronu - posiada szeroki wachlarz zalet. Jedno z badań przeglądowych, w którym przyjrzano się wpływowi testosteronu na starszych mężczyzn, zawierało następujące wnioski (Gruenewald et al., 2003):
     

    “U zdrowych mężczyzn w starszym wieku, z poziomem testosteronu w dolnej granicy normy lub też sięgającym poniżej minimum, terapia testosteronem przyniosła wzrost beztłuszczowej masy ciała i spadek masy tłuszczowej. Siła dolnej i górnej połowy ciała, sprawność funkcjonalna, sprawność seksualna i samopoczucie uległy poprawieniu lub pozostały niezmienione w trakcie terapii hormonalnej.”
     

    Wbrew obiegowej opinii - kobiety także potrzebują testosteronu! Mimo, że ich organizm produkuje go znacznie mniej, nie wyklucza to faktu, że jest niezbędny do zachowania zdrowia i dobrego samopoczucia tak, jak w przypadku mężczyzn.

    Powyższe ogólnikowe podsumowania to jedynie czubek przysłowiowej góry lodowej. Nie ma jednak miejsca na szczegółową dyskusję na temat roli hormonów w sarkopenii w granicach niniejszego artykułu. Nie trzeba dodawać, że coroczne badania krwi u osób po 40. roku życia są konieczne, aby kontrolować poziom hormonów i, jeśli zajdzie potrzeba, niwelować braki hormonalną terapią zastępczą (HTZ / ang. HRT). Prywatne bądź państwowe przychodnie lekarskie oferują możliwość wykonania niezbędnych badań krwi pod kątem ustalenia poziomu hormonów. Warto wiedzieć, że HTZ nie jest dla wszystkich i w pewnych przypadkach mogą występować przeciwskazania co do jej stosowania. Należy regularnie obserwować i konsultować się ze specjalistami w tej dziedzinie (endokrynologami).
     

    Czynniki suplementacyjne

    Istnieje kilka suplementów, które mogą być szczególnie pomocne w walce z sarkopenią, zarówno bezpośrednio jak i pośrednio. Do suplementów tych należą: kreatyna, witamina D, białko serwatkowe, acetyl-L-karnityna, glutamina i czynniki buforujące, takie jak dwuwęglan potasu. 
     

    Kreatyna



    Atrofia mięśniowa, występująca u osób starszych, pochodzi głównie z utraty włókien szybkokurczliwych (FT = ang. fast twitch) typu 2, które angażowane są przy anaerobowym wysiłku o wysokiej intensywności, takim jak dźwiganie ciężarów czy sprinty. Co interesujące, są to te włókna, na które olbrzymi wpływ wywiera kreatyna. W licznych badaniach odkryto, że podanie kreatyny osobom starszym zwiększało ich siłę i masę mięśniową (Chrusch et al., 2001; Gotshalk et al., 2002; Brose et al., 2003). Jedna z grup naukowców podsumowała to następująco:
    “Suplementacja kreatyną może być korzystną strategią terapeutyczną dla starszych osób, bowiem łagodzi utratę siły mięśniowej i sprawności funkcjonalnej w codziennym życiu.”
     

    Witamina D

    Pozytywny wpływ witaminy D na stan kości jest doskonale udokumentowany. Jednakże w najnowszych badaniach sugeruje się, że jest ona również niezbędna w utrzymywaniu masy mięśniowej starzejącej się populacji. Jest konieczna do zachowania włókien mięśniowych typu 2, które - jak wspomniano wyżej - ulegają atrofii u większości osób starszych. Odpowiednia podaż witaminy D mogłaby pomóc zmniejszyć tempo zarówno osteoporozy, jak i sarkopenii u osób starzejących się (Montero-Odasso et al., 2005). Autor ostatniej pracy przeglądowej na temat wpływu witaminy D na kości ujął swoje stanowisko następująco: 
    “W obu przypadkach (tkanki mięśniowej i kostnej) witamina D odgrywa znaczącą rolę, od kiedy udokumentowane zostało, że obserwowany u seniorów niski poziom tej witaminy może być związany z niedostatecznym tworzeniem się kości i funkcjonowaniem mięśni.”
    oraz
    “Oczekujemy, że nowe uwagi na temat istoty utrzymywania odpowiedniego poziomu witaminy D u osób starszych przyczynią się do zaistnienia nowego podejścia do problemu upadków i złamań, który jest znacznym ciężarem finansowym dla budżetu służby zdrowia na całym świecie.”
     

    Białko serwatkowe



    Jak wcześniej wspomniano, wiele osób dorosłych nie uwzględnia w swojej diecie odpowiedniej ilości wysokojakościowego białka. Serwatka posiada wyjątkowo wysoką wartość biologiczną (ang. biological value - BV), a spośród licznych jej zalet należy wymienić właściwości antyrakowe czy też wspomaganie układu odpornościowego. Według przyjętej zasady, białka o wyższej wartości biologicznej lepiej spełniają swoją rolę w zachowywaniu masy mięśniowej w porównaniu do białek niższej jakości, które mogą być szczególnie cenne dla osób starszych. Na zakończenie, zebrane dowody sugerują, że ‘szybkie’ białka - typu białko serwatkowe - mogą być lepsze od innych, jeśli za cel przyjmie się zachowanie beztłuszczowej masy ciała u osób starszych (Dangin et al., 2002).

    Dodatkowe składniki odżywcze, na które warto zwrócić uwagę 
     

    Jest kilka innych składników odżywczych, które warto rozważyć jako uzupełnienie suplementacji, jeśli chcemy stworzyć kompletny plan, przeciwdziałający lub też leczący sarkopenię. Należą do nich (kolejność przypadkowa): olej rybi (EPA/DHA), acetyl-l-karnityna, glutamina i składniki buforujące - typu dwuwęglan sodu.

    Istnieje naukowe przypuszczenie, które, potwierdzone, pozwoliłoby uwierzyć, że owe składniki pomogą walczyć z sarkopenią, jednak brak konkretnych, naukowych dowodów.

    Przykładowo - odkryto, że EPA/DHA pomagają zachować masę mięśniową (mają działanie antykataboliczne) przy wielu rozmaitych uwarunkowaniach fizjologicznych. Przeciwzapalne działanie oleju rybiego mogłoby również przyczynić się do wysunięcia wniosków, iż pomagają one w zapobieganiu lub leczeniu sarkopenii. Ogólnie rzecz biorąc, olej rybi posiada mnóstwo korzyści zdrowotnych, dlatego też można go spokojnie polecać.



    Acetyl-l-karnityna również oferuje szereg zdrowotnych korzyści, a dane naukowe sugerują, że może pomagać w walce z chorobą. Jednakże potrzeba większej ilości szczegółowych badań, aby to w pełni potwierdzić.

    Glutamina jest kolejnym składnikiem odżywczym, który powinien pomóc w stworzeniu ogólnego planu suplementacyjnego, walczącego z sarkopenią.



    Istnieją dane wskazujące na to, że czynniki buforujące - jak dwuwęglany i cytryniany zawierające potas, magnez i wapń - mogą odwracać skutki kwasicy metabolicznej wywołanej niezbilansowaną dietą, jaką stosuje się na przykład na Zachodzie. Mimo to, osobiście waham się z zalecaniem tej strategii, albowiem nie zwraca się ona ku przyczynie, którą jest niewłaściwa dieta. Znaczne lepsze rezultaty osiągnie się dzięki poprawie diety aniżeli dodaniu tych składników do codziennej suplementacji. Co więcej, istnieją potencjalne problemy, które mogłyby zaistnieć wskutek nadmiernego spożycia soli buforujących, na przykład hiperkalemia i tworzenie się kamieni nerkowych.
     

    Czynniki związane z aktywnością fizyczną

    Wysiłek fizyczny jest najważniejszy spośród wszystkich rzeczy wymienionych wyżej. Bez sportu żadna z nich nie będzie skutecznym sposobem leczenia/zapobiegania sarkopenii. Trening jest niezbędnym stymulantem dla ogólnoustrojowego uwalniania różnych hormonów, takich jak hormon wzrostu oraz również lokalnych tkankowych czynników wzrostu w tkankach, jak na przykład mechaniczny czynnik wzrostu MGF. Aktywność fizyczna jest stymulantem zwiększającym syntezę białek i kości. Posiada ona również szereg innych zalet, które walczą z utratą niezbędnych mięśni i kości, kiedy się starzejemy. Trening optymalizuje działanie HTZ, diety i suplementów, więc jeśli sądzicie, że możecie siedzieć na kanapie i stosować się do powyższych zaleceń... pomyślcie ponownie. 

    Każda aktywność fizyczna jest lepsza niż żadna, a jednak nie wszystkie jej formy są sobie równe. Zauważcie, że wiele z badań wymienionych na końcu tego artykułu nosi tytuł “GH and resistance exercise” (“Hormon wzrostu a trening oporowy”) lub “Creatine effects combined with resistance exercise” (“Działanie kreatyny w połączeniu z treningiem oporowym”) i tym podobne. Trening aerobowy jest doskonały w walce o utrzymanie układu krążenia w dobrej formie, pomaga także zachować niski poziom tkanki tłuszczowej w organizmie. Naukowcy i sportowcy, którzy dążą do zwiększenia beztłuszczowej masy mięśniowej, wybierają trening oporowy. Trening aerobowy nie buduje mięśni, tylko nieznacznie pomaga w zachowaniu masy mięśniowej, tej, którą już posiadamy. Stąd też każda forma treningu oporowego (ciężary, maszyny, taśmy oporowe itp.) jest dobra w zachowaniu lub zwiększaniu masy mięśni. Raport CDC na temat treningu oporowego w przypadku osób starszych podaje:
    “Trening siłowy może wspomagać nie tylko budowanie mięśni, lecz również mobilność, poprawiać ogólną sprawność fizyczną oraz wzmacniać kości.”

    W połączeniu z hormonalną terapią zastępczą (jeśli są do niej wskazania), zmiany żywieniowe oraz wyżej wymieniona suplementacja pozwolą uzyskać znaczącą poprawę w ilości beztłuszczowej masy ciała, którą można zaobserwować u ludzi w każdym wieku; dojdzie również do poprawy siły, sprawności funkcjonalnej i ogólnej poprawy zdrowia i samopoczucia.

     

    Wnioski
    Mam nadzieję, że wszyscy Czytelnicy docenią moją próbę uchwycenia wieloaspektowości tematu sarkopenii. Każda z podsekcji (żywienie, hormony etc.) mogłaby stanowić materiał na osobny artykuł, jeśli nie na książkę. Oznacza to, iż wszystkie są zaledwie zbiorem ogólnych informacji, a nie wyczerpującą rozprawą. Reasumując, aby zapobiegać lub leczyć sarkopenię, należy:
    • Spożywać właściwe ilości dobrej jakości białka z różnych źródeł, jak również odpowiednią ilość kalorii. Unikać nadmiaru białka zwierzęcego i produktów zbożowych na rzecz zwiększenia podaży owoców i warzyw.
    • Regularnie badać krew pod kątem hormonalnym, jeśli mamy więcej niż 40 lat, a w razie potrzeby omówić z endokrynologiem kwestię stosowania HTZ.
    • Włączyć suplementację: kreatyną, witaminą D, białkiem serwatkowym, acetyl-l-karnityną, glutaminą i czynnikami buforującymi typu dwuwęglan potasu.
    • Ćwiczyć regularnie - z naciskiem na trening oporowy - minimum trzy razy w tygodniu.
     

    Zamierzam podsumować ten artykuł w sposób, w jaki większość ludzi by go zaczęła - jest dobra i zła wiadomość.

    Złą wiadomością jest to, że miliony ludzi cierpi z powodu możliwej do uniknięcia utraty sprawności funkcjonalnej i wraz z wiekiem staje się coraz słabsza z powodu zaniku masy mięśniowej.
    Dobra wiadomość jest taka, że nie musisz być jedną z tych osób.

    Jedna rzecz jest nadzwyczaj istotna: znacznie łatwiej, taniej i skuteczniej jest zapobiegać sarkopenii - bądź przynajmniej znacznie spowolnić jest pojawienie się - aniżeli później ją leczyć. W badaniach udowodniono, że nigdy nie jest za późno, a zatem - jeśli nawet wystąpiły u Ciebie pierwsze objawy sarkopenii - nie należy się zniechęcać.
     

    Bibliografia:

    Brose A, Parise G, Tarnopolsky MA. Creatine supplementation enhances isometric strength and body composition improvements following strength exercise training in older adults. J Gerontol A Biol Sci Med Sci. 2003 Jan;58(1):11-9.
    Campbell WW, et al. Protein requirements of elderly people. Eur J Clin Nutr 1996 Feb;50 Suppl 1:S180-3; discussion S183-5.
    Campbell WW, et al. Increased protein requirements in elderly people: new data and retrospective reassessments Am J Clin Nutr 1994 Oct;60(4):501-9.
    Chrusch MJ, Chilibeck PD, Chad KE, Davison KS, Burke DG. Creatine supplementation combined with resistance training in older men. Med Sci Sports Exerc. 2001 Dec;33(12):2111-7.
    Dangin M, Boirie Y, Guillet C, Beaufrere B. Influence of the protein digestion rate on protein turnover in young and elderly subjects. J Nutr. 2002 Oct;132(10):3228S-33S.
    Frassetto L, et al. Potassium bicarbonate reduces urinary nitrogen excretion in postmenopausal women. J Clin Endocrinol Metab. 1997 Jan;82(1):254-9.
    Frassetto L, et al., Diet, evolution and aging–the pathophysiologic effects of the post-agricultural inversion of the potassium-to-sodium and base-to-chloride ratios in the human diet. Eur J Nutr. 2001 Oct;40(5):200-13.
    Gotshalk LA, Volek JS, Staron RS, Denegar CR, Hagerman FC, Kraemer WJ. Creatine supplementation improves muscular performance in older men. Med Sci Sports Exerc. 2002 Mar;34(3):537-43.
    Gruenewald DA, Matsumoto AM. Testosterone supplementation therapy for older men: potential benefits and risks. J Am Geriatr Soc. 2003 Jan;51(1):101-15; discussion 115.
    Hameed M, et al.. Expression of IGF-I splice variants in young and old human skeletal muscle after high resistance exercise. J Physiol 547: 247–254, 2003
    Hameed M, et al. The effect of recombinant human growth hormone and resistance training on IGF-I mRNA expression in the muscles of elderly men. J Physiol 555: 231–240, 2004
    Lynch GS. Emerging drugs for sarcopenia: age-related muscle. wasting. Expert Opin Emerg Drugs. 2004 Nov;9(2):345-61.
    Montero-Odasso M, Duque G. Vitamin D in the aging musculoskeletal system: an authentic strength preserving hormone. Mol Aspects Med. 2005 Jun;26(3):203-19.
    Young VR. Amino acids and proteins in relation to the nutrition of elderly people. Age Ageing 1990 Jul;19(4):S10-24.
    Additional references of interest:
Anawalt BD, Merriam GR. Neuroendocrine aging in men. Andropause and somatopause. Endocrinol Metab Clin North Am. 2001 Sep;30(3):647-69.
    Gruenewald DA, Matsumoto AM. Testosterone supplementation therapy for older men: potential benefits and risks. J Am Geriatr Soc. 2003 Jan;51(1):101-15; discussion 115.
    Herbst KL, Bhasin S. Testosterone action on skeletal muscle. Curr Opin Clin Nutr Metab Care. 2004 May;7(3):271-7.
    Iannuzzi-Sucich M, Prestwood KM, Kenny AM.
Prevalence of sarcopenia and predictors of skeletal muscle mass in healthy, older men and women. J Gerontol A Biol Sci Med Sci. 2002 Dec;57(12):M772-7.
    Morley JE. GRECC, VA. Testosterone replacement in older men and women. J Gend Specif Med. 2001;4(2):49-53.
    Tenover JS. Androgen replacement therapy to reverse and/or prevent age-associated sarcopenia in men.
Baillieres Clin Endocrinol Metab. 1998 Oct;12(3):419-25.
    Vermeulen A, Goemaere S, Kaufman JM.
Testosterone, body composition and aging. J Endocrinol Invest. 1999;22(5 Suppl):110-6.
    Wittert GA, Chapman IM, Haren MT, Mackintosh S,Coates P, Morley JE. Oral testosterone supplementation increases muscle and decreases fat mass in healthy elderly males with low-normal gonadal status. J Gerontol A Biol Sci Med Sci. 2003 Jul;58(7):618-25.
     

     
    MuscleBuildingNutrition

    1820 Podziel się:
     
    Drukuj

    Aby dodawać komentarze musisz być zalogowany.
    zaloguj się   › zarejestruj się
    ZAMÓW TERAZ
    Prenumerata_46PB On-line 45

    WYDARZENIA

    Ladies
    NAJNOWSZE VIDEO
    zobacz więcej

    NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKU£Y

    CZYTANE
    OCENIANE
    PRZESYŁANE

    ZADAJ PYTANIE

    Być może odpowiedź znajdziesz w magazynie Perfect Body!
    Aby zadać pytanie musisz być zalogowany.
    zaloguj się   › zarejestruj się

    ANKIETA

    Wybierz najlepsze hasło dla magazynu Perfect Body:
    Perfect Body - encyklopedia dobrej sylwetki
    Perfekcyjnie napisany, dla każdego zrozumiały Perfect Body, doskonały
    Perfect Body - drogowskaz prawdziwego mężczyzny
    Perfect Body, czasopismo każdego sportowca
    Uwaga silny magazyn dla ludzi aktywnych - Perfect Body: Nie otwierać bez konsultacji ze specjalistą.
      wyniki

    NEWSLETTER

    podaj swój e-mail:

    TAGI

    anabolizm mięśnie BCAA HMB HST IGF-1 MAPK/ERK MMA aminokwasy anabolik anabolizm antykatabolik astaksantyna beta karoten białko dieta hipertrofia karotenoidy ksenoestrogeny leucyna mTOR mięśnie mózg policja pompki ramiona regeneracja seks sen sex siła suplementy testosteron tkanka tłuszczowa trening warzywa witamina A wojsko węglowodany


    © Nutrifarm Sp. z o.o.
    All Rights Reserved
    PODSTAWOWE LINKI

    Trening
    Dieta I Suplementacja
    Zdrowie
    Ert
    Kuchnia
    Sex
    WYDAWNICTWO

    Kontakt
    Prenumerata
    Wydarzenia
    Nota prawna
    Polityka Cookies
    TWOJE KONTO

    Zaloguj się
    Zarejestruj
    Przypomnij hasło
    DOŁĄCZ DO NAS

     Facebook
     Twitter
     Youtube

    Do góry ˆ